یاسمن رضائیان، سردبیر/ احسان خانمحمدی، مشاور حوزهی نوجوان:
خودت را بشناس! این جملهای است که خیلی از بزرگترها به ما میگویند. پدر و مادرمان، معلمهایمان یا دوستان خانوادگیمان. اما این جمله کمی عجیب به نظر میرسد. ما که خودمان را میشناسیم. پس این چه حرف عجیبی است که دیگران میزنند؟!
البته که همهی ما خودمان را تا حدودی میشناسیم. اما مسئله اینجاست که ما مدام در حال تغییر هستیم. همین حالا به خودتان فکر کنید. آیا به همان موضوعاتی علاقه دارید که در کودکی علاقه داشتید؟ پس میبینید که همهی ما در حال تغییر هستیم. به همین دلیل، حتی اگر باهوشترین فرد هم باشیم باز هم باید هرچند وقت یکبار خودمان را حسابی زیر و رو کنیم تا مبادا زوایای پنهانی در وجودمان مانده باشد که از آنها بیخبر باشیم.
حالا شاید برایتان سؤال شود اصلاً چرا باید خودمان را بشناسیم یا فایدهی خودشناسی چیست؟ آیا واقعا نیاز است خودمان را درست و حسابی بشناسیم؟ در واقع، آیا اگر خودمان را نشناسیم زندگیمان لنگ میماند؟ اینها همان سؤالاتی هستند که در این مقاله به آنها جواب دادهایم.
پس قدم اول برای خودشناسی این است که تصمیم بگیرید با صبر و حوصله این مقاله را بخوانید!
خود چیست؟
اولین سؤالی که مطرح میشود این است: «حالا این خودی که از آن حرف میزنیم و باید آن را دقیق بشناسیم، چیست؟»
جواب این سؤال در نگاه اول ساده است: «خود، خودتان هستید دیگر!» اما وقتی بخواهیم این خود را دقیق تعریف کنیم باید بگوییم خود فقط بدن ما نیست؛ دست و پا و چشم ما نیست. خود، بخش مهمتری دارد. همان بخشی که شخصیت ما را میسازد و ما را از دیگران متمایز میکند. یعنی قسمتی از ما که فکر و احساس میکند، زندگی میکند و دنیای اطراف را تجربه میکند؛ همان قسمتی که هویت ما را میسازد.
مثلاً تا حالا به این فکر کردهاید که از چه چیزی میترسید؟ چه چیزهایی شما را نگران میکنند؟ چه چیزهایی باعث میشود از ته دل خوشحال شوید؟ چیزی که شما از آن میترسید همان چیزی نیست که دوستتان از آن میترسد. هرچند ممکن است ترسهای مشترکی هم داشته باشید. اما در نهایت، همهی ما با هم تفاوتهایی داریم. همین تفاوتهاست که شخصیت ما و در نهایت «خود» ما را میسازد.
پس حالا میدانید وقتی از خودشناسی حرف میزنیم منظورمان چیست. بنابراین وقتی دیگران به ما میگویند «خودت را بشناس»، منظورشان این است که تمام ویژگیهای خودمان را بشناسیم و از آنها آگاه باشیم. اما این آگاهی به چه دردی میخورد؟ حالا میگوییم.
چرا باید خودمان را بشناسیم؟
اول از همه باید بگوییم که شناخت خود، برعکس آن چیزی که به نظر میرسد، خیلی سخت است. همین حالا فکر کنید. روزی را به یاد میآورید که بیدلیل حوصلهتان سر رفته بود؟ یا بیدلیل عصبانی شده بودید و دلتان میخواست به کسی گیر بدهید؟ شما حس بیحوصلگی و عصبانیت را واقعاً تجربه میکردید ولی نمیدانستید دلیلش چیست.
مغز ما وقتی احساس عصبانیت یا بیحوصلگی دارد، تفاوت آن را با دیگر احساسات، بهخوبی، تشخیص میدهد اما نمیفهمد چرا و به چه دلیلی عصبانی است. اینجور مواقع است که خودشناسی به کمکمان میآید. اگر بلد باشیم از خودمان سؤالهای درست بپرسیم، آنوقت میتوانیم دلیل عصبانیت یا بیحوصلگیمان را کشف کنیم و مشکل را برطرف کنیم. میبینید؟ یکی از فواید خودشناسی این است که کمک میکند حالمان بهتر شود.
هدف از خودشناسی چیست؟
بهترین ابزار برای رسیدن به خودشناسی، استفاده از علم روانشناسی است (همانطور که میدانید، روان یعنی ذهن و شناسایی یعنی کشف. بنابراین روانشناسی یعنی کشف ذهن). اما معنیاش این نیست که خودتان باید به دانشگاه بروید و رشتهی روانشناسی بخوانید یا حتماً به یک روانشناس مراجعه کنید. شما میتوانید به خودتان کمک کنید اگر خودتان را کامل بشناسید. اینهم یک فایدهی دیگر از خودشناسی: وقتی خودتان را دقیق بشناسید میتوانید به خودتان کمک کنید!
بیایید به یک سؤال جذاب جواب بدهیم تا ببینیم چقدر خودمان را میشناسیم: اگر قرار باشد به یک سفر طولانی بروید، سفری که حتی ممکن است هیچوقت از آن برنگردید، چه چیزهایی با خودتان میبرید؟ منظورمان لباس و مسواک و تلفن همراه نیست. وسایلی که آنها را با دنیا عوض نمیکنید و خیلی برایتان مهم است. سه تا وسیلهی خیلی مهم را بردارید…
ممکن است پاسخی که به این سؤال دادهاید خودتان را هم غافلگیر کرده باشد. چون ممکن است با بُعدی از خودتان روبهرو شده باشید که آن را کمتر میشناختید. حالا قضیه جالبتر هم میشود. اگر کسی این سؤال را در کودکی از شما میکرد به احتمال زیاد جواب دیگری میدادید. همانطور که اگر این سؤال را ده سال دیگر از شما بپرسند، جواب دیگری خواهید داد! این نشان میدهد ما در حال رشد و تغییر هستیم و هرچند وقت یکبار باید به این سؤالات مهم خودشناسی برگردیم و آنها را از خودمان بپرسیم.
هیچکس به اندازهی خودمان ما را نمیشناسد؛ حتی پدر و مادر و روانشناس!
یکی از اعضای خانوادهتان را درنظر بگیرید. مثلاً خواهر یا برادرتان. خب، حتماً شما چیزهای زیادی دربارهی او میدانید که هیچکس نمیداند اما دقیقاً نمیدانید همین حالا در فکرش چه میگذرد؟ یا الآن چه احساسی دارد؟ به چه چیزی فکر میکند؟ شب گذشته چه خوابی دیده؟ از چه چیزی بیشتر میترسد و چه کاری انجام داده که از آن پشیمان است؟
پس همانطور که شما نمیتوانید همهچیز را دربارهی خواهر یا برادرتان بدانید، دیگران هم نمیتوانند همهچیز را دربارهی شما بدانند. میبینید؟ فقط خودتان هستید که بهتر از هرکسی خودتان را میشناسید.
حتماً شنیدهاید که میگویند مادرها همهچیز را میدانند یا میگویند روانشناسها بهتر از هرکسی میتوانند به آدم کمک کنند. آیا واقعاً همینطور است؟ باید بگوییم: نه! مادرها، با توجه به شناختی که از ما دارند، خیلی چیزها را دربارهی ما حدس میزنند. روانشناسها هم فقط یاد گرفتهاند که سؤال درست و دقیق بپرسند و با کمک جوابی که از خودمان میگیرند بهمان کمک کنند. پس در نهایت، فقط خودتان هستید که خودتان را بهتر از هرکسی میشناسید.
اهمیت خودشناسی چیست؟
تا همینجای مطلب دربارهی چند اهمیت خودشناسی حرف زدیم. اما اگر بخواهیم مهمترین آن را بگوییم این است: «خودشناسی کمکم به ما کمک میکند تا با خودمان به صلح برسیم.» در واقع، کمک میکند با خودمان بدون هیچ رودربایستیای روبهرو شویم، ابعاد پنهان شخصیتمان را بشناسیم و بعد یاد بگیریم بخشی از آنها را بپذیریم و بخشی را تغییر دهیم تا به نسخهی بهتری از خودمان تبدیل شویم.
حالا به کسی فکر کنید که به این مرحله رسیده است. این آدم علاوه بر اینکه در زندگی تکلیفش با خودش روشن است، آرامش هم دارد. وقتی هم آدم آرامش داشته باشد از زندگی لذت میبرد. تازه، آدمی که تکلیفش با خودش مشخص است، کاری نمیکند که دیگران بلاتکلیف بمانند. پس میتواند روابطش را هم تنظیم کند.
چرا برای خودشناسی وقت بگذاریم؟
اگر انیمیشن درون و برون را تماشا کرده باشید، میدانید که ذهن ما مثل یک دنیای ناشناخته است و از قسمتهای زیادی تشکیل شده که باید آنها را کشف کنیم. این انیمیشن نشان میدهد آدمها فکر میکنند خودشان را خیلی خوب میشناسند، با این حال، هنوز چیزهای بسیاری دربارهی خودشان وجود دارد که آنها را نمیدانند. برای همین باید برای خودشناسی وقت بگذاریم. حالا اگر بخواهیم بگوییم در نتیجهی خودشناسی چه چیزهایی به دست میآوریم میتوانیم به موارد زیر اشاره کنیم:
- شناخت ویژگیهای شخصیتی خودمان
- توانایی پیشبینی رفتارهای خودمان
- شناخت بهتر دیگران
- تغییر و توسعهی فردی خودمان
- توانایی تصمیمگیری بهتر
- آرامش درونی
- بهبود روابط با خودمان و دنیای اطرافمان
- دستیابی به مهارتهای گوناگون ازجمله توانایی «نهگفتن» و تسلیمنشدن
یادتان نرود خودشناسی سخت و زمانبر است اما فوایدی که دارد آنقدر زیاد است که میارزد در این مسیر قدم بگذاریم و برایش تلاش کنیم.
چگونه خودمان را بشناسیم؟
یکی از راحتترین روشها برای اینکه بتوانیم خودمان را بشناسیم این است که سؤالهای ساده اما خیلی مهم از خودمان بکنیم. مثلاً:
در این لحظه، دربارهی چه چیزی نگران هستم؟
در این لحظه، به خاطر چه چیزی ناراحت هستم؟
در این لحظه، از چه چیزی هیجانزده هستم؟
میبینید؟ این سؤالات ساده هستند اما اکثر مردم این سؤالات را از خودشان نمیکنند. بعد گیج و سردرگم میشوند یا در بهترین حالت، به روانشناس مراجعه میکنند. روانشناس هم از همین روش استفاده میکند. او سؤالهای ساده اما مهم از شما میکند، بعد اطلاعات پراکندهای را که از شما به دست میآورد دستهبندی میکند و در نهایت، به شما کمک میکند تا خودتان را بهتر درک کنید.
حالا یک سؤال مهم: «از کجا یاد بگیریم سؤالات درست از خودمان بپرسیم؟» اگر مطالبی را که اینجا مینویسیم بخوانید، کمکم به این مهارت دست پیدا میکنید.
آیا خودشناسی امکانپذیر است؟
حتماً حالا دیگر جواب این سؤال را میدانید. بله، خودشناسی امکانپذیر است اما سخت و زمانبر است و چیزی نیست که در یک بعدازظهر یا در یک هفته و حتی در یک سال به آن برسیم. چون در این مسیر ما باید همهی خلقوخوها، هیجانات، اخلاقیات، روابط، احساسات و آرزوهایمان را کشف کنیم و البته اینها هم از مرحلهای به مرحلهی دیگر تغییر میکنند.
یادتان نرود در این مسیر نباید خودتان را با دیگران مقایسه کنید. هر کسی داستانی دارد و داستان زندگی هر فرد، به اندازهی دیگران، مهم است. پس در مسیر خودشناسی، مهم نیست دوستانتان چه کسانی هستند، به کدام مدرسه رفتید و همین حالا، زندگیتان همانی هست که میخواهید یا نه.
زندگیای که امروز دارید، نتیجهی همهی اتفاقهایی است که برای شما افتاده است. نتیجهی همهی افرادی که آنها را ملاقات کردهاید و همهی تجربههایی که به دست آوردهاید. پس اگر میخواهید تغییری در داستان زندگیتان هم به وجود بیاورید و داستانی هرچه زیباتر داشته باشید، اول از همه باید خودتان را بشناسید تا بتوانید زندگیتان را به دست بگیرید و آن را طوری که دوست دارید پیش ببرید.
مراحل خودشناسی
خودشناسی هم مثل خیلی از کارهای دیگر مراحلی دارد که باید قدم به قدم آنها را طی کنید. اما این مراحل کدامند؟
مرحلهی اول: تصمیمگیری
شاید کمی عجیب به نظر برسد اما در مرحلهی اول باید با تمام وجودتان تصمیم بگیرید در این راه قدم بگذارید. برای اینکه مطمئن شوید واقعاً این تصمیم را گرفتهاید یا نه سؤالاتی از این جنس از خودتان بکنید: «چرا میخواهم خودم را بهتر بشناسم؟ آیا من واقعاً تصمیم گرفتهام به نسخهی بهتری از خودم تبدیل شوم؟ آیا تحت تأثیر دوستان و اطرافیان قرار نگرفتهام؟ آیا چون این روزها این حرفها خیلی مد شده است و همه از خودشناسی و توسعهی فردی حرف میزنند، من هم میخواهم سراغش بروم؟»
به این سؤالات صادقانه جواب بدهید. در نهایت اگر همچنان تصمیم داشتید در این راه قدم بگذارید، سراغ مراحل دیگر بروید!
مرحلهی دوم: صبور بودن
همانطور که گفتیم خودشناسی زمانبر است و حتی تا پایان عمر ادامه دارد. چون ما تا پایان عمر در حال تغییر و رشد و توسعه هستیم. بنابراین، لازم است صبور باشیم و بدانیم قرار نیست بعد از یکیدوسال به خودشناسی برسیم و بعد خیالمان راحت شود و آن را ببوسیم و بگذاریم کنار! خودشناسی راهی است که ما تا پایان عمر در آن قدم میزنیم و از مزایایش بهرهمند میشویم. پس یک نفس عمیق بکشید و از همین حالا تصمیم بگیرید صبور باشید!
مرحلهی سوم: پرسیدن سؤالات درست از خود
همانطور که گفتیم، در مسیر خودشناسی مهم است سؤالات درست و دقیقی از خودتان بکنید. هربار که دربارهی چیزی مربوط به خودتان گیج شدید بدانید زمان آن است که سؤال مهمی از خودتان بکنید. حتی میتوانید یک دستبند یادآور برای خودتان داشته باشید.
مرحلهی چهارم: ذهن و نحوهی عملکرد آن را بشناسید
حتی اگر به این مهارت دست پیدا کرده باشید که سؤالهای درست از خودتان بپرسید، و حتی اگر درستترین جوابها را هم به خودتان بدهید، کافی نیست! در کنار این سؤال و جواب درست، باید با نحوهی عملکرد ذهنتان هم آشنا باشید. برای همین باید تخیلتان، روابطتان، ترسها و امیدهایتان را بشناسید.
فکر میکنید سخت شد؟ نگران نباشید. حسابی دربارهی این موضوعات صحبت میکنیم و شما هم کمکم یاد میگیرید از نحوهی عملکرد ذهنتان سر در بیاورید.
مرحلهی پنجم: اگر نیاز است به مشاور هم مراجعه کنید
اگر فکر میکنید هنوز نمیتوانید سؤالهای درست و دقیق از خودتان بپرسید یا اگر نمیتوانید اطلاعاتی را که از خودتان در ذهنتان دارید دستهبندی کنید و بهموقع از آنها استفاده کنید، میتوانید به مشاور مراجعه کنید. البته کمک مشاور فقط به همینجا محدود نمیشود. گاهی اوقات ما نیاز داریم دربارهی خودمان با کسی حرف بزنیم و در قالب این گفتوگو میتوانیم اطلاعات مهمی به دست بیاوریم. در واقع انگار تا وقتی آنچه را در ذهنمان است بیان نکردهایم نقاط تاریکی در ذهنمان وجود دارد. اما همین که حرفهایمان را به زبان میآوریم میتوانیم اطلاعات درون ذهنمان را دستهبندی و از آنها بهتر استفاده کنیم. پس در این مواقع، مشاور میتواند نقش مهمی در مسیر خودشناسی داشته باشد.
آیا تستهای خودشناسی به من کمکی میکنند؟
آن چیزی که دربارهی تستهای خودشناسی باید بدانید این است که آنها مجموعهای از همان «سؤالهای درست» هستند. بنابراین اگر شما یاد گرفته باشید سؤال درست از خودتان بکنید، به همان اندازهای میتوانید از خودتان اطلاعات به دست بیاورید که آزمونهای روانشناسی به شما اطلاعات میدهند.
و اما یک نکتهی خیلی مهم دربارهی آزمونهای خودشناسی: ممکن است هنگام پاسخ به سؤالات این آزمونها متوجه شوید جوابی که در ذهنتان است در هیچکدام از گزینهها نیست، یا هیچکدام از گزینهها دقیقاً همان جوابی را نمیدهند که در ذهن شماست. پس شرکت در آزمون خودشناسی فقط مرحلهی اول است. مرحلهی بعدی این است که جوابهای دقیقتری به سؤالها بدهید و به کمک یک روانشناس آن اطلاعات جزئیتر را دستهبندی کنید تا از طریق آنها خودتان را بهتر بشناسید.
پس میبینید که پاسخ آزمونهای خودشناسی به جواب مختصری که در پایان به شما میدهند محدود نمیشود و شما برای اینکه خودتان را بهتر بشناسید باید این آزمونها را تفسیر کنید. حتی در خیلی از موارد ممکن است ناخودآگاه به برخی از سؤالات جواب اشتباه بدهید. بنابراین، تفسیری که انتهای آزمون به شما ارائه میشود درست نخواهد بود.
شما، چه از تستهای خودشناسی استفاده کنید چه از روانشناس کمک بگیرید تا جوابهای دقیقتری به سؤالات آزمون بدهید، در هر حال باز هم خودتان هستید که میدانید در سرتان چه میگذرد و خودتان هستید که میتوانید به خودتان کمک کنید نه روانشناس یا شخصی دیگر.
تستهای خودشناسی بهانهای هستند تا ما در مسیر خودشناسی قدم بگذاریم و زمینهای فراهم میکنند تا ما بیشتر در خودمان دقیق شویم و بهتر خودمان را بشناسیم.
بهترین فیلمهای خودشناسی
حالا که اینهمه دربارهی خودشناسی حرف زدیم شاید دلتان بخواهد ردپای این موضوعات را در انیمیشنها و فیلمهای نوجوان هم دنبال کنید. اگر اینطور است، این فهرست میتواند پیشنهاد خوبی باشد:
- پسرانگی
- درون و برون
- مولان
- پادشاهان تابستان
- ترومن شو
- پاندای گونگفو کار ۳
