معرفی رشته ریاضی و فیزیک در دبیرستان
یاسمن رضائیان، سردبیر/ احسان خانمحمدی، مشاور حوزهی نوجوان:
پنجشنبه عصر است و تکالیفتان را انجام دادهاید. بعد با خودتان میگویید: «برای استراحتکردن، کمی تلویزیون میبینم.» بنابراین شبکهها را جابهجا میکنید تا برنامهای را که دوست دارید پیدا کنید. یکی از شبکهها دارد مستندی دربارهی هوش مصنوعی نشان میدهد. این مستند برایتان جذاب است؛ با این حال بازهم به گشتن ادامه میدهید. شبکهای دیگر دارد فیلمی معمایی و رازآلود نشان میدهد. با خودتان میگویید: «دارد همزمان دو تا برنامهی جذاب نشان میدهد. حالا کدام را ببینم؟»
شما، هم به مستندهایی با موضوع فناوری علاقه دارید و هم از تماشای فیلمهای معمایی لذت میبرید؟ پس جالب است بدانید احتمالاً میتوانید در دبیرستان رشتهی ریاضی و فیزیک را انتخاب کنید!
شاید بپرسید: «اینها باهم چه ارتباطی دارند؟» اگر این مقاله را تا آخر دنبال کنید، متوجه ارتباطشان میشوید. همچنین با رشتهی ریاضی و فیزیک آشنا میشوید.
مهارتها و شرایط لازم برای انتخاب رشته ریاضی و فیزیک
برای اینکه با رشتهی ریاضی و فیزیک آشنا بشوید بهتر است اول سراغ مهارتهای مربوط به این رشته برویم. هر رشتهی تحصیلی به مجموعهای از مهارتهای سخت، مهارتهای نرم و مهارتهای یادگیری نیاز دارد و شما یا باید هنگام ورود به آن رشته این مهارتها را داشته باشید یا باید بهمرور آنها را در خودتان تقویت کنید.
حالا سؤال میشود که این مهارتها کدامند؟ در جدولهای زیر مهارتهای مورد نیاز برای رشتهی ریاضی و فیزیک آورده شده است. اما پیش از مطالعهی این جدولها باید به ۲ نکته توجه کنید:
- مهارتها مادرزادی یا ذاتی نیستند و باید با حوصله و تمرین آنها را به دست بیاورید. پس وقتی جدول مهارتهای رشتهی ریاضی را میبینید نباید ناامید شوید و بگویید: «من خیلی از این مهارتها را ندارم» یا «اسم بعضی از آنها تا حالا به گوشم هم نخورده است.» چون این موضوع خیلی طبیعی است. از طرفی دیگر، هیچ وقت نمیتوانید به خودتان بگویید: «من این مهارت را یاد گرفتم و تمام شد.» چون همیشه جایی برای پیشرفت وجود دارد.
- داشتن این مهارتها فضیلت نیست و موفقیت شما را در رشتهی ریاضی تضمین نمیکند. از طرفی دیگر، نداشتن بعضی از این مهارتها هم مانعی برای ورود به رشتهی ریاضی نخواهد بود. آنچه باید به آن توجه کنید این است که قبل از ورود به رشتهی ریاضی و نیز در طول تحصیلتان باید تلاش کنید تا این مهارتها را به دست بیاورید.
بنابراین، اگر در یادگیری و فهم مسائل ریاضی مشکل دارید اما عاشق نجوم یا کامپیوتر هستید، قرار نیست از هدفتان دست بکشید. بلکه باید رشتهی مورد علاقهتان را انتخاب کنید و تلاش کنید مهارتهای پایهی ریاضیتان را تقویت کنید.
حالا با دانستن این ۲ نکته، سراغ جدول مهارتهای مورد نیاز برای رشتهی ریاضی میرویم.
مهارتهای سخت
آن دسته از مهارتهایی هستند که در مدرسه، دانشگاه یا آموزشگاههای علمی و مهارتی یاد میگیرید. این مهارتها همیشه و در همهجای دنیا ثابت هستند. بنابراین فرقی نمیکند شما در کدام مجموعه، کدام شهر یا کدام کشور از آنها استفاده میکنید. مثلاً مهارت سخت برنامهنویسی و فرمولنویسی همیشه و همهجا ثابت است و فرقی هم ندارد که کجا و چه زمانی از آن استفاده میکنید.
مهارتهای نرم
هیچ راه سادهای برای یادگیری مهارتهای نرم وجود ندارد! حتی اگر شما مقاله یا کتابهای زیادی هم دربارهی یادگیری مهارتهای نرم بخوانید، باز هم باید از راه آزمون و خطا و کسب تجربه، مهارتهای نرم خود را افزایش دهید. البته مشاورهای حوزهی مهارتی (به شرط اینکه متخصص باشند) میتوانند به شما کمک کنند تا مهارتهای ضروری نرم را در خودتان تقویت کنید.
برای مثال، ممکن است شما در یک شرکت مهندسی، در بخش برنامهنویسی، مشغول به کار شوید. در چنین موقعیتی شما بهراحتی با سایر برنامهنویسان ارتباط برقرار میکنید اما ممکن است در برقراری ارتباط با مدیرتان یا سایر همکاران شرکت مشکل داشته باشید!
چه اتفاقی افتاده است؟ مسئله این است که شما در مهارت ارتباط (که مهارت نرم است) مشکلاتی دارید چون میتوانید با سایر برنامهنویسان (که زبان تفکرشان را میفهمید و با آنها احساس نزدیکی میکنید) ارتباط بگیرید اما نمیتوانید با سایر افراد محیط کارتان (که زبان تفکرشان را نمیفهمید) ارتباط بگیرید.
مهارتهای یادگیری
همهی نوجوانهایی که وارد رشتهی ریاضی میشوند میخواهند در این رشته موفق شوند. اینطور نیست؟ اما تنها خواستن و ارادهداشتن کافی نیست. یکی از عواملی که باعث موفقیت شما میشود این است که مهارتهای یادگیریتان را تا چه حد ارتقا دادهاید. بنابراین، اینجاست که متوجه میشوید چقدر مهم است سبک یادگیریتان را پیدا کرده باشید تا بتوانید در رشتهی مورد علاقهتان باکیفیتتر درس بخوانید و موفق شوید.
- توجه داشته باشید که شما همهی این مهارتها را در دبیرستان یاد نمیگیرید. بخشی از این مهارتها را در دانشگاه و بخش دیگری را در محیط کار و در اثر تجربه یاد خواهید گرفت.
- برای اینکه بتوانید بعضی از مهارتها مثل تفکر انتقادی را در خودتان تقویت کنید لازم است همیشه تمرین کنید. بنابراین هیچوقت با خودتان نگویید من فلان مهارت را خوب یاد گرفتم و باید آن را ببوسم و بگذارم کنار! همیشه خودتان را به چالش بکشید.
رشته ریاضی و فیزیک برای چه کسانی مناسب است؟
این سؤال را میشود اینطور هم پرسید: از کجا بفهمیم ذهن و روان ما از پس این چالش برمیآید و از یادگیری این مهارتها و به کارگیری آنها لذت میبرد؟
برای اینکه بتوانید به این سؤال جواب بدهید دو راه حل علمی و ساده وجود دارد:
اول: به تست روانشناسی هوشهای چندگانهی گاردنر (فرم بلند- ۸۰ سؤال) جواب بدهید. اگر یکی از سه هوش اول و شاخص شما هوش «منطقی ریاضی»، «فضایی» یا «زبانی» باشد از اینکه روزانه با این مهارتها و چالشها سر و کار داشته باشید لذت خواهید برد. اما یادتان نرود برای موفقشدن فقط نباید به لذتبردن از این چالشها اکتفا کنید بلکه باید همهی مهارتهای سخت و نرم و یادگیری را در خودتان تقویت کنید.
(هم میتوانید آنلاین در تست هوشهای چندگانه گاردنر شرکت کنید و هم میتوانید دفترچهی انتخاب رشته و سبک یادگیری را پر کنید و اگر باز هم به کمک نیاز داشتید برای دریافت وقت مشاوره در نوبرنا اقدام کنید).
دوم: راه دیگری که به شما امکان میدهد خودتان را بهتر بشناسید تجربهکردن است. وقتی از تجربهکردن صحبت میکنیم منظورمان این نیست کار پیچیدهای انجام بدهید. مثلاُ میتوانید موقعیتهایی را که در فهرست زیر آمده تجربه کنید.
از کجا بدانم رشته ریاضی به دردم میخورد؟
برای ورود به رشته ریاضی و فیزیک فقط لایههای هوش ملاک نیست. بلکه شما باید به این رشته علاقه هم داشته باشید. برای اینکه بتوانید متوجه شوید این رشته را دوست دارید یا نه، میتوانید به فهرست تجربهها (که در بالا آمده است) و نیز فهرست علاقهمندیهایی که در اینجا آمده مراجعه کنید.
سعی کنید موقعیتهایی را که پیشنهاد دادهایم تجربه کنید بعد به خودتان جواب بدهید که آیا از این تجربهها لذت میبرید و دوست دارید تکرار شوند؟
در پاسخدادن به فهرست علاقهمندیها هم با خودتان صادق باشید و باحوصله به جواب بدهید تا بتوانید اطلاعات درستی از خودتان به دست بیاورید.
سبک زندگی و «شادی»های پایهی رشتهی ریاضی
ما در مقالهی «کدام شادی، شادی شغلی توست؟» دربارهی شادیهای ۱۲گانه که سبک زندگیمان را تعیین میکنند صحبت کرده بودیم و گفته بودیم پیدا کردن ۳ شادی برتر در زندگیمان خیلی مهم است. وقتی میخواهید تصمیم بگیرید چه رشتهای را در دبیرستان انتخاب کنید، شادیها به کمک شما میآیند.
بر اساس مدل ذهنی و سبک زندگی شغلهای رشتهی ریاضی و فیزیک، ۳ شادیای که در این رشته بیشتر وجود دارند شادی نظم، شادی تکنولوژی و شادی پول در آوردن است.
شادی نظم
اگر شادی نظم در وجود شما پررنگ باشد، از سروکلهزدن با اعداد و منطق هندسه لذت میبرید، قدرت تجسم فضایی خوبی دارید و از اینکه همهچیز را منظم کنار هم دستهبندی و مرتب کنید لذت میبرید. این مرتبکردن فقط مربوط به اشیاء نیست؛ بلکه شما از اینکه بتوانید دادهها و اطلاعات نامرتبط را کنار هم دستهبندی کنید و الگوی جدیدی کشف کنید لذت میبرید.
شادی تکنولوژی
جعبه ابزار را دوست دارید و از اینکه میبینید هرکدام از ابزارها برای حل مشکلی متفاوت به کار میروند لذت میبرید. به اتومبیلها و گجتها علاقه دارید و دربارهی جزئیات قدرت موتور و نحوهی کارکردنشان کنجکاو هستید. از اینکه کشف کنید اجزای گوناگون ماشین چطور باهم کار میکنند لذت میبرید. پیشرفتهای تکنولوژی و اختراعهای جدید شما را هیجانزده میکند و دوست دارید هرچه سریعتر آن وسیلهی جدید را امتحان کنید.
شادی پول در آوردن
عاشق شمردن چیزها، کار با اعداد و حسابوکتاب هستید. شما بیشتر از همه از اینکه پولتان را جای درست سرمایهگذاری کنید و سود ببرید لذت میبرید. خرجکردن بیحسابوکتاب را دوست ندارید و از آدمهای ولخرج بیزارید. همیشه حسابوکتاب پولتان را دارید و اگر ایدهای برای پولدرآوردن سراغ داشته باشید همهی تلاشتان را برای کسب سود به کار میگیرید. مثل کارفرماها فکر میکنید و دوست دارید که با کار و تحلیل درست (نه با دلالی!) سرمایهتان را افزایش بدهید.
اگر هنوز مقالهی شادیهای ۱۲گانه را نخواندهاید، از اینجا این مقاله را بخوانید تا بیشتر دربارهی این موضوع بدانید.
حالا باید جواب بدهید: آیا این شادیها جزو ۳ شادی برتر سبک زندگی شما هستند؟
سبک زندگی در این رشته
مشاغل گوناگون سبکهای زندگی متفاوتی هم دارند. شما باید خیلی ظریف و با دقت رابطهی بین علاقه ، لذت، سبک زندگی و اهدافتان را کشف کنید. چون این موارد گاهی کاملاً در تضاد با همدیگر قرار میگیرند و شما باید به همهی این تفاوتها فکر کنید.
برای مثال، شاید طراحی بازیهای کامپیوتری برای شما جذاب باشد اما سبک زندگی شما ساعتها در خانهنشستن و کدنویسی را دوست نداشته باشد و بهجای آن دوست داشته باشید مدام در حال سفرکردن باشید.
برای اینکه با سبک زندگی و فاز این رشته آشنا بشوید دربارهی گروههای شغلی این رشته تحقیق کنید. مثلاْ بررسی کنید سبک زندگی مهندسها چگونه است؟ آنها روزانه به چه مسائلی فکر میکنند؟ چه موضوعاتی را باید حل کنند؟ کی سرکار میروند و با چند نفر در طول روز در ارتباط هستند؟ در محل کارشان به چه ابزارهایی نیاز دارند؟
اگرچه همهی گروهرشتههای اصلی ریاضی و فیزیک از چند مهارت پایه مثل ریاضی، منطق جبری و حل مسئله برای کارشان استفاده میکنند اما بین سبک زندگی یک مهندس کامپیوتر با مهندس عمران تفاوت زیادی وجود دارد.
راه دیگری که میتواند به شما کمک کند این است که مصاحبههای افراد شاخص این رشتهها را بخوانید یا به زندگی مهندسهایی که اطرافتان میبینید توجه کنید (به شرطی که مهندس واقعی باشند، یعنی آگاهانه و از روی علاقهی واقعی این رشته را انتخاب کرده باشند) و با آنها صحبت کنید تا درک درستی از سبک زندگی و اهداف آنها و آن چیزی که خودتان دوست دارید به دست بیاورید.
کتابهای رشتهی ریاضی و فیزیک در دبیرستان
کتابهای اختصاصی رشتهی ریاضی و فیزیک بیشتر دربارهی پایهی اعداد، منطق، محاسبه، تخمین، برآورد تجربی، مشاهدهی جزئیات، کشف الگوها، پیدا کردن رابطهها، درک روشهای علمی، هندسه و منطق زبان برنامهنویسی است. حالا به عنوان کتابهایی که در دبیرستان در رشتهی ریاضی میخوانید نگاهی بیندازید.
با دیدن این جدول شاید از خودتان بپرسید: من که قرار است با هندسه و حسابوکتاب سروکله بزنم. پس دیگر درسهای عمومی به چه دردم میخورند؟
یکی از مهارتهای نرمی که در زندگی به آن نیاز داریم، توانایی چندوجهی دیدن است. افرادی در بزرگسالی میتوانند مسائل را چندوجهی ببینند و درست تحلیل کنند که از سنین نوجوانی در زمینههای گوناگون اطلاعات به دست آورده باشند. در واقع، هر کتاب و هر علم، به ذهن شما یاد میدهد از زاویهای دیگر موضوع را نگاه کند.
بنابراین، فقط امروز و امسالتان را نگاه نکنید! به ۱۰ سال آینده هم فکر کنید؛ شما قرار نیست فقط یک برنامهنویس خوب باشید، بلکه باید با مدیر و سایر اعضای گروهتان هم ارتباط درست برقرار کرده و همکاری کنید تا بتوانید در لحظههای بحرانی و سرنوشتساز تصمیم درستی بگیرید.
پس به درسهای عمومی که مهارتهای نرم شما را تقویت میکنند توجه کنید و هرگز ذهنتان را با حرفهای آدمهای سطحی که میگویند این درسها به درد نمیخورند درگیر نکنید. چون اگر دقت کنید میبینید این آدمها خودشان در مهارتهای نرم بهشدت ضعیف هستند.
تحصیلات دانشگاهی رشتهی ریاضی و فیزیک
رقابت برای ورود به رشتههای مهندسی در دانشگاهای معتبر سخت است و به تلاش بسیار نیاز دارد. اگر شما در دانشگاههای دولتی پذیرفته نشوید باید شهریهی زیادی بپردازید تا در دانشگاههای غیردولتی درس بخوانید.
۱۰ سال بعد، زمانی که از یکی از رشتههای ریاضی در دانشگاه فارغالتحصیل شوید، باید به دنبال یک شغل مناسب باشید. برای اینکه بتوانید شغلی در زمینهی رشتهتان به دست بیاورید، حداقل به مدرک کارشناسی ارشد نیاز دارید. علاوه بر این، در کنار مهارتهای سخت و آکادمیک، باید در دورههای آزاد تخصصی مربوط به رشتهی خودتان هم شرکت کنید.
با این نگاه، حالا سراغ مشاغل این رشته میرویم.
آیندهی شغلی این رشته
مشاغل مربوط به رشتهی ریاضی و فیزیک شامل سه دسته میشود که هرکدام زیرمجموعههایی دارد. در جدول زیر این سه گروه اصلی + برخی از زیرستههای آنها آمده است.
حالا ارزیابی کنید کدامیک از رشتهها برای شما جذاب و چالش برانگیز است؟ آیا دوست دارید ۳۰ سال از عمرتان را هر روز در حال و فضای آن شغل بگذرانید؟
بنابراین، فراموش نکنید که رشتهی دبیرستان را نباید بر اساس اینکه کدام شغل جذابتر، پولسازتر یا باکاریزماتر است انتخاب کنید. بنابراین، این سؤال غلط است: «پردرآمدترین رشتههای ریاضی یا پردرآمدترین مشاغل رشته ریاضی کدامند؟»
هنگام انتخاب رشته ریاضی و فیزیک باید از خودتان بپرسید: «آیا من دوست دارم بخش زیادی از زندگی حرفهایام را با محاسبهکردن، حساب و کتاب، برنامهریزی، کار با نرمافزارهای مختلف و سروکلهزدن با تکنولوژی بگذرانم؟»
بازار کار رشته ریاضی و فیزیک
گروه رشتههای STEM (ریاضی، مهندسی، تکنولوژی، علوم پایه) در ۱۵ سال آینده بازار کار خوبی در دنیا خواهند داشت، اما برای اینکه بتوانید در این رشتهها کار پیدا کنید باید مدرک معتبر و مهارتهای فنی بالایی داشته باشید.
هوش مصنوعی AI، مدیریت داده، مهندسی هواو فضا، مهندسی انرژیهای پاک مثل توربین بادی، امنیت سایبری و یادگیری ماشینی در سال ۲۰۵۰ جزو مشاغلی خواهند بود که دنیا به آنها بسیار نیاز خواهد داشت. بنابراین، اگر در دانشگاه معتبری درس بخوانید و مهارتهای سخت و نرم و یادگیریتان را بهخوبی ارتقا بدهید، آیندهی روشنی در انتظارتان است.
سخن پایانی
حتی اگر همهی شرایط لازم برای ورود به رشته ریاضی و فیزیک را دارید، در قدم آخر کمی بیشتر فکر کنید و به عواملی که دست شما نیست و کنترلی روی آنها ندارید هم فکر کنید؛ عواملی مانند شرایط مالی، خانوادگی، جغرافیایی، ویژگیهای جسمانی و از همه مهمتر مسئلهی زمان؛ چون برای موفقیت در رشتههای نظری باید حداقل مدرک کارشناسی ارشد داشته باشید و زمان زیادی را به تحصیلات مهارتی و دانشگاهی اختصاص دهید.
بنابراین، اگر میخواهید زودتر وارد بازار کار شوید و دانش خود را از طریق تجربههای کاری و دورههای کوتاهمدت افزایش دهید بهتر است رشتههای فنی و حرفهای و کار و دانش شاخهی صنعت را هم بررسی کنید.
